ROK 1870

Wojna francusko-niemiecka w 1870 roku umożliwiła Królestwu Włoskiemu zadanie ostatecznego ciosu świeckiej władzy papieży. 4 września, gdy Napoleon III dostał się do niewoli, Cesarstwo Francuskie rozpadło się. Piemontczycy mieli odtąd wolne ręce. W drugim tygodniu września siły włoskie rozpoczęły marsz na Wieczne Miasto. Wynik konfrontacji był oczywisty, toteż papież polecił generałowi Kanzlerowi ,,ograniczyć się do wyrażenia protestu, aby zakwestionować stosowanie przemocy” i przewidywał „kapitulację, skoro tylko zrobiony zostanie wyłom”. W sumie ten honorowy pojedynek spowodował w szeregach obrońców papieża straty w wysokości 6 zabitych.

Wybór następcy Pawła VI

Rozpoczęty 21 czerwca 1963 roku w święto Bożego Ciała pontyfikat Pawła VI zakończył się 6 sierpnia 1978 roku w święto Przemienienia Pańskiego. Nie można pominąć znaczenia tego podwójnego symbolu. Podobnie jak Pius XII, Paweł VI zmarł nie w Watykanie, lecz w Castel Gandolfo.

SYLLABUS – KONTYNUACJA

W październiku 1867 roku Garibaldi usiłował dokonać zbrojnej wyprawy na Rzym. Francja zdecydowała się wysłać nowy korpus ekspedycyjny, który wylądował w Civita Vecchia 28 października. Garibaldi wycofywał się, gdy w Mentana, kilka kilometrów na północ od Rzymu, dopadły go i rozgromiły wojska papieskie dowodzone przez szwajcarskiego generała Raphaela de Courten oraz papiescy żuawi. Rząd francuski usiłował zapisać to zwycięstwo na swoje konto. Minister stanu Eugene Rouher (1814- 1884) miał odwagę stwierdzić z trybuny parlamentu: „Oznajmiamy w imieniu rządu francuskiego, iż Włochy nie zawładną Rzymem Nigdy Francja nie będzie tolerowała takiego gwałtu, zadanego jej honorowi oraz katolickiemu światu |…]. Nigdy!” Słowo to Francuzi będą słyszeli jeszcze bardzo często, choć nic już ono nie znaczyło. Najbliższa przyszłość wkrótce to potwierdzi.

WŁADZA ŚWIECKA PO KONGRESIE WIEDEŃSKIM

Zostawszy ponownie sekretarzem stanu kardynał Consalvi negocjował z pełnomocnikami Wiednia przyszły status świeckiego zwierzchnictwa papieża. Jego wystąpienie na Kongresie w Wiedniu pozostawało w pełnej zgodności z myślą Piusa VII: najbardziej istotną sprawą jest zapewnienie papieżowi niezależności, pozwalającej mu na wykonywanie bez przeszkód władzy duchownej. Consalvi powiedział, jak trudno jest papieżowi wykonywać władzę świecką na terytorium, które jest państwem tylko z nazwy: „Jeżeli rzeczą trudną było odzyskanie tego, co zostało stracone – powiedziałem to z całą otwartością – to o wiele trudniejsze jest utrzymanie tego, co zostało zwrócone…11 Pius VII byłby się zadowolił skrawkiem wybrzeża od portu Civita Vecchia do portu w Gaecie oraz terytorium mającym jako granice na południu i południowym wschodzie Góry Albańskie, na wschodzie pierwsze zbocza Abbruzzów, na północy jezioro Bracciano oraz stoki Gór Sabińskich. Było to bardzo rozsądne: takie rozwiązanie eliminowało trudności, które napotka Pius IX pół wieku później. Kalkulacje te pomijały jednak osobę Metternicha. Kanclerz austriacki, który odgrywał dominującą rolę na Kongresie Wiedeńskim, potrafił przekonać Con- sahnego o konieczności zachowania równowagi między południową i północną częścią Włoch za pomocą strefy buforowej, którą mogło stanowić jedynie państwo papieskie.

RADA DO SPRAW PUBLICZNYCH KOŚCIOŁA

Problemy, wobec których stanęła Stolica Apostolska po rewolucji francuskiej, skłoniły Piusa VI do ustanowienia w 1793 roku Kongregacji dla Spraw Kościelnych w Królestwie Francuskim. Ponieważ sprawy te nie przestawały być przedmiotem ustawicznej troski i niepokoju pomimo zawartego z Napoleonem konkordatu, a skomplikowały się jeszcze bardziej w wyniku abdykacji cesarza 6 kwietnia 1814 r., Pius VII przekształcił tę Kongregację 19 lipca 1814 roku w Kongregację dla Załatwiania Nadzwyczajnych Spraw Kościelnych Świata Katolickiego248 . Organ ten odegrał pewną rolę przy sekretarzu stanu podczas Kongresu Wiedeńskiego (1814-1815): przez cały XIX wiek ciążył na nim obowiązek badania problemów mających bezpośredni wpływ na kierowanie sprawami Kościoła. Papież Pius X uczynił z niej sekcję Sekretariatu Stanu”, którą pozostała aż do chwili, gdy Paweł VI nada jej ponownie pewną, bardzo względną autonomię w ramach reformy Kurii z 15 sierpnia 1967 roku249.

FINANSE STOLICY APOSTOLSKIEJ

W przeddzień upadku Państwa Kościelnego Stolica Apostolska dysponowała znacznym majątkiem. Przejęcie Rzymu przez Królestwo Włoch w dniu 20 września 1870 roku spowodowało między innymi całkowitą konfiskatę dóbr kościelnych. Z dnia na dzień Pius IX, dobrowolny więzień Watykanu — jedynej posiadłości respektowanej przez nowych władców Rzymu — został pozbawiony źródła dochodów, które pozwalały dotąd zaspokajać potrzeby Kurii Rzymskiej.

PAPIEŻ. PASTERZ KOŚCIOŁA POWSZECHNEGO

Jeżeli kwestionowano władzę papieża jako głowy państwa, to władza papieża jako Pasterza Kościoła Powszechnego wychodziła silniejsza moralnie z prób, na jakie ją wystawiał od dziesiątków lat jansenizm, gallikanizm, józefinizm, racjonalizm, rewolucja francuska i bonapartystowski imperializm. W tym czasie zrodził się silny ruch zwany ultramontanizmem, który za swoją ewangelię przyjmie pracę Josepha de Maistre’a pt. O papieżu opublikowaną w 1819 roku. Ruch ten, reprezentujący antygallikanizm jako reakcję na idee, których Kościół francuski stał się ofiarą za panowania Napoleona i w czasie rewolucji francuskiej, odegrał dużą rolę w XIX wieku: za jego sprawą Pius VII reaktywował Towarzystwo Jezusowe 7 sierpnia

NIEAKCEPTOWANE POSTAWY

W przemówieniu do kardynałów, zgromadzonych na tajnym konsystorzu w dniu 24 maja 1976 roku, Paweł VI wyraźnie opowiedział się przeciwko tym, którzy odrzucają Sobór Watykański II, to znaczy przeciwko integrystom oraz tym, którzy wypaczają zalecenia Soboru, to jest progresistom:

WALKA Z TURKAMI

Po Mikołaju V nastąpił 78-letni Hiszpan Alfonso Borgia (de Borja), arcybiskup Walencji, jako Kalikst III (1455-1458). Pomimo swego wieku wykazywał dużą energię w koordynowaniu wysiłków zmierzających do powstrzymania tureckiej inwazji. Sprzedał nawet klejnoty papieskie, aby wyposażyć i uzbroić flotę. W lipcu 1456 pod Belgradem wojska krzyżowców, dowodzone przez Węgra Jana Hunyadiego (1387-1456), wojewodę siedmiogrodzkiego, zadały Turkom druzgocącą klęskę, lecz waśnie między zachodnimi władcami uniemożliwiły wykorzystanie tego zwycięstwa. Kalikst III był zresztą mocno krytykowany z powodu nepotyzmu i szczególnych względów, jakie okazywał swoim ziomkom. Nie potrafił również narzucić swego zdania w sprawach dotyczących dowodzenia operacjami wojskowymi.

RUCHY LIBERALNE – KONTYNUACJA

Wydarzenia, jakich widownią stało się Państwo Kościelne, musiały skłonić wielkie mocarstwa do interwencji. W memorandum z 21 maja 1831 roku sugerowano Grzegorzowi XVI, aby nadał swemu państwu ustrój demokratyczny. Papież chciał pójść po tej drodze, gdy nowa rewolta zmusiła Austrię i Francję do wysłania sił zbrojnych: wojska przebywały na północy oraz w Ankonie aż do roku 1838. W tym samym czasie na apel Giuseppe Mazziniego (1805-1872), założyciela tajnego stowarzyszenia Giovine Italia, wielu Włochów łączyło się w celu wspólnego urzeczywistnienia haseł jedności narodowej, nadając swej akcji antyklerykalną i antyreligijną formę republikańską. Ksiądz Vincenzo Gioberti (1801-1852) podjął jednocześnie myśl Ludwika XV utworzenia konfederacji włoskiej pod przewodnictwem papieża201. Wkrótce zabłyśnie gwiazda Giuseppe Garibaldiego (1807-1882).